2 lutego Kościół katolicki obchodzi święto Ofiarowania Pańskiego. Nawiązuje ono do ewangelicznej sceny, gdy czterdzieści dni po narodzeniu Jezusa Maryja i Józef przynoszą Go do świątyni w Jerozolimie. Czynią to zgodnie z prawem mojżeszowym, składając Bogu ofiarę i dziękczynienie. W świątyni starzec Symeon rozpoznaje w Dzieciątku obiecanego Mesjasza
i nazywa Go światłem dla świata.

Ikona Ofiarowania (Spotkania) jest bardzo często spotykana – należy do tematów wielkich świąt i ma stały, rozpoznawalny układ sceny. W polskiej tradycji dzień ten nazywany jest też jako święto Matki Boskiej Gromnicznej. Tego dnia święci się gromnice – świece, które przez pokolenia towarzyszyły ludziom w chwilach niepokoju, modlitwy i nadziei. Zapalano je podczas burz, chorób i w obliczu śmierci, prosząc o światło i ochronę.

W ludowych opowieściach Matka Boska Gromniczna ukazywana jest jako Ta, która chroni człowieka przed ciemnością, zimą i zagrożeniem. Stąd obecność wilków – znaku dzikiej przyrody, lęku i niebezpieczeństwa czyhającego poza bezpieczną przestrzenią domu. Światło świecy niesione w noc staje się znakiem prowadzenia i nadziei. Motyw „z wilkami” jest u nas znany, a poza Polską rzadko spotykany.

Prezentowana tu ikona Matki Boskiej Gromnicznej „z wilkami” została namalowana przez Jolę Pyś-Miklasz – niezapomnianą przyjaciółkę naszej pracowni. W jej pracy spotykają się nocny las, zwierzęta i ciche światło gromnicy – obrazy dobrze znane z tradycji i bliskie doświadczeniu ludzi żyjących wśród gór.

Gdy będziecie w Bieszczadach, zapraszamy do Pracowni i Galerii Ikon Veraikon.
Z przyjemnością pokażemy ikony i opowiemy o pracy nad nimi – prowadzonej bez pośpiechu, w ciszy i skupieniu. Czasem wystarczy tu chwilę pobyć, by któraś z ikon zatrzymała Waszą uwagę na dłużej i została w pamięci.

TB

Objawienie Pańskie, zwane również Epifanią lub świętem Trzech Króli, ukazuje Chrystusa jako światło, które przychodzi do świata pogrążonego w ciemności. Jak pisaliśmy wcześniej przy okazji ikony Bożego Narodzenia, czerń groty nie oznacza nocy, lecz brak światła i obecności Boga. To właśnie w tę przestrzeń pozbawioną światła przychodzi Chrystus. W scenie Objawienia światło to staje się widzialne i prowadzące – przybiera postać gwiazdy, która wyprowadza Mędrców z ciemności ku spotkaniu z Dzieciątkiem. Droga Trzech Króli jest więc kontynuacją tego samego ruchu: światło, które weszło w mrok w chwili Narodzenia, teraz rozlewa się dalej i prowadzi tych, którzy są gotowi za nim pójść (por. Encyclopaedia Britannica, hasło „Epiphany”).

Tradycja chrześcijańska nazwała przybyszów ze Wschodu Trzema Królami, choć Ewangelia mówi o nich jako o mędrcach. Reprezentują oni ludzi uczonych, poszukujących sensu i ładu w świecie, którzy potrafili odczytać znak dany przez Boga i wyruszyć w drogę. Ich liczba została powiązana z trzema darami: złotem, kadzidłem i mirrą. W tradycji Kościoła odczytywano je jako znaki ukazujące, kim jest Dzieciątko: złoto odnoszono do Jego królewskiej godności, kadzidło wskazywało na boskość, a mirra – używana do namaszczania ciał zmarłych – zapowiadała cierpienie i śmierć. Dary te stawały się w ten sposób nie tylko gestem hołdu, lecz także prostym wyznaniem wiary w Tego, który objawia się światu jako Król, Bóg i Zbawiciel.

W osobie Trzech Króli Kościół widzi wszystkie narody ziemi, zaproszone do oddania czci Chrystusowi. Ich pokłon jest wyznaniem wiary, że Nowonarodzone Dziecię jest prawdziwym Królem, Bogiem i Zbawicielem. W ikonografii stają się oni wzorem postawy człowieka wierzącego: gotowości do drogi, pokory oraz zdolności rozpoznania Boga tam, gdzie objawia się w prostocie.

Na tle drogi Mędrców pojawia się postać króla Heroda. Wiadomość o narodzinach nowego Króla budzi w nim niepokój i lęk o własną władzę. Zamiast szukać prawdy, Herod próbuje ją zniszczyć. W tradycji chrześcijańskiej stał się on symbolem człowieka, który boi się światła i nie potrafi go przyjąć.

Kontrast między Herodem a Mędrcami jest wyraźny: jedni wyruszają w drogę, drudzy pozostają zamknięci w swoich obawach. Motyw ten często powraca w kolędach i ludowych opowieściach jako przypomnienie, że otwarte serce i gotowość do zmiany są ważniejsze niż władza czy pewność siebie.

Objawienie Pańskie było i jest często przedstawiane w ikonografii, ale nie zawsze w jednej, „zachodniej” formie. W tradycji ikonowej to święto ma kilka równorzędnych przedstawień, zależnie od kręgu kulturowego i epoki. Warto przy tym zauważyć, że w poprzednio prezentowanej ikonie Bożego Narodzenia postacie Trzech Mędrców są już obecne, zapowiadając Objawienie i ukazując ciągłość między tajemnicą Narodzenia a świętem Epifanii. Motywy związane z Objawieniem spotykamy zarówno w ikonografii bizantyjskiej i postbizantyjskiej, w tradycji słowiańskiej Rusi i Bałkanów, jak i w Kościołach Wschodu Grecji oraz Bliskiego Wschodu. Szczególne miejsce zajmuje także sztuka etiopska, która wypracowała własny, bardzo rozpoznawalny język obrazowania tej tajemnicy. 

Prezentowana tu ikona etiopska, pochodząca ze zbiorów Institute of Ethiopian Studies w Addis Abebie przedstawia scenę pokłonu Mędrców, wpisaną w specyficzną dla etiopskiej tradycji stylistykę i duchowość. Charakterystycznym cechom tej ikonografii poświęcimy osobny tekst.

W ostatnich latach w Polsce coraz wyraźniej odradza się także tradycja Orszaków Trzech Króli. Uliczne pochody, w których uczestniczą całe rodziny, parafie i lokalne wspólnoty, nawiązują do dawnego zwyczaju publicznego świętowania Objawienia Pańskiego. Orszaki te, łączące elementy modlitwy, śpiewu kolęd i prostego teatru, przypominają, że droga Trzech Króli nie jest jedynie opowieścią sprzed wieków, lecz zaproszeniem aktualnym także dziś. Wspólne wyjście na ulice miast i miasteczek staje się znakiem wiary przeżywanej razem oraz świadectwem, że światło Objawienia nadal prowadzi ludzi różnych pokoleń i środowisk.

Gdy będziecie w Bieszczadach, zajrzyjcie do naszej Pracowni i Galerii Ikon Veraikon – chętnie Was u nas przyjmiemy, pokażemy ikony i porozmawiamy o tej cichej, uważnej pracy, jaką jest ich pisanie.